मागील लेखात आपण लेणी संवर्धणा बद्दल लेणीचा अभ्यास कसा करता येईल या बद्दल थोडक्यात पहिले. आपल्या राज्यांची, सम्राटांची, नावे त्या काळातला इतिहास शिलालेखातला कसा उलघडा होऊ शकतो, हे पाहिले आणि आपण संकल्प केला. तर बंधुंनो त्याचा क्रमशपाठ लेख तिसरा लेणी संवर्धन समितीच्या वतीने प्रकाशित करण्यात येत आहे. जास्तीत जास्त अभ्यास करून लेणी संवर्धनाच्या कामाला हातभार लावावा ही विनंती.
*वि. वा. येलवे*
*राष्ट्रीय अध्यक्ष मुख्य संघटक,*
*दि ग्रेट अशोका आर्मी*
*लेख तिसरा*
*लेणी संवर्धन का आणि कशासाठी?*
बंधुंनो, लेणी संवर्धनाबाबत विचार करताना नेहमी आपल्याला असे वाटत असेल, मी जास्तीत जास्त काय करू शकतो? जास्तीत जास्त लेणी वरती जाईल, लेणी बघेन, चार पाच फोटो काढेन, सेल्फी काढेन, माझ्या दोन चार मित्रांना लेणी दाखवायला घेऊन जाईन, चार लोकांच्यात बसून चार मित्रांच्यात बसून लेणी वर काढलेले फोटो दाखवून लेणी बद्दल थोडक्यात सांगणे. त्या पेक्षा जास्त मी काय करू शकतो? सहाजिकच आहे हा प्रश्न सर्वांच्याच मनात येतो. तर बंधुंनो एकदा का तुम्ही लेणीवर गेलात. एखादी लेणी अभ्यासका कडून लेणी वाचायला शिका कि, तुम्ही पुन्हा लेणीवर जावून पुन्हा पुन्हा लेणीवर जावून लेणी वाचाल.
बंधुंनो लेणी कशी वाचायाची या बद्दल मला तुम्हाला सांगताना अत्यंत आनंद होत आहे कि, एकट्या महाराष्ट्रामध्ये साधारणता ८०० च्या आसपास लेण्या आहेत. ज्वालामुखी, अग्नी जण्य खडकांपासून निर्माण झालेल्या सह्याद्री पर्वत रांगेत बऱ्याच लेण्या कोरण्यात आल्या, प्रत्येक लेणी कोरण्यापुर्वी ती लेणी कोरण्यास योग्य आहे कि नाही याचा आपल्या पूर्वजांनी आधी अभ्यास केला होता. लेणी एकसंध पाषाणात कोरणे शक्य असेल तरच लेणी निर्मिती केली जात होती. प्रत्येक लेणी ही त्या विभागातील आपली पराक्रमी दूरदृष्टी असलेले सम्राट, राजे, धनिक, शेतकरी, व्यापारी, वंदनीय अशा अनेक लोकांनी धम्माला आत्मसात करून तथागत महाकारुनी गौतम बुद्धांनी दाखविलेला आपल्या जीवनात दान परिमिता करून लेणी कोरण्याकरिता लेणी कोरणाऱ्याला त्यांनी दीलेल्या दानातून लेणी करणाऱ्या कडून लेणी कोरून घेतली, क्वचित प्रसंगी युद्ध जण्य प्रसंग उतभवल्यामुळे लेणी कोरण्याचे काम अपूर्ण राहिलेले तसेच दगड नित्कृष्ठ दर्जाचा लागल्यामुळे लेणी कोरणे शक्य नसल्याने लेणी कोरण्याचे काम किंवा अर्धी लेणी कोरून लेणी पूर्ण करण्याचे काम केले नाही. तसेच देणगी देणारे यांनी दिलेली देणगी प्रमाणे लेणी कोरणाऱ्यानां लेण्या कोरल्या/घडविल्या आहे. कित्येक वेळा दान, देणगी देण्याचे जे ज्या प्रमाणे होते त्यापमाणे न घडल्या कारणाने देखील कित्येक लेण्या/लेण हे अर्ध्यावर कोरून पूर्णत्वाला नेले नाही. महाराष्ट्राच्या कित्येक ठिकाणी अशा प्रकारच्या अर्ध्यावर कोरून ठेवलेल्या लेण्या सापडत आहेत. काही लेण्यांमध्ये त्यानंतर शिवलिंग इत्यादी निर्मित करून त्या लेण्या पांडव लेण्या, शिव लेण्या, हिंदू लेण्या, म्हणून प्रचलीत करण्याचा प्रयत्न १७ व्या व १८ व्या शतका पासून केला.
बंधुंनो, अशा लेण्यांवर देखील जावून आपल्याला अभ्यास करणे गरजेचे आहे. लेणी निर्मिती करण्याऱ्या धम्म बांधवांना आपल्या धम्माशी संबंधित असलेले एखादी संज्ञा, खानाखुणा, अशा लेण्यांमध्ये देखील कोरून निर्मिती करून ठेवलेली असल्याची शक्यता आहे. तसेच एखादा शिलालेख देखील लिहून ठेवलेला असल्याची शक्यता नाकारता येत नाही. बंधुंनो अशा लेण्यांच्या आजूबाजूला पाणपोढी, न्हाणपोढी, सर्व प्रथम कोरले गेले असता बऱ्याच वर्ष तेथे साफसफाई न झाल्या कारणाने त्या बुजून गेलेले असल्याची पण शक्यता असते, अशा लेण्यांच्या आजूबाजूला दगडाचा (कातडाचा) अंदाज घेऊन जर निरीक्षण केले तर सहज डोळ्याला दिसेल अशा स्थितीमध्ये शेवाळ वाढलेले, किंवा पाणी आटलेले, दगड मातीने भरलेले किंवा अर्ध भरलेले, पोढी मिळण्याची शक्यता आहे. आणि त्यावर शिलालेख ज्यांनी धम्म दान दिला आहे. त्याच्या नावाची शक्यता आहे.
तर बंधुंनो प्रत्येकाला आपल्या गावातील अधिक माहिती असते आपल्या गावातील जेष्ट, श्रेष्ट लोकांकडे चर्चाकरून अशा प्रकारचे अर्धवट कोरलेल लेण/लेणी पाणवठे, आपल्या गावाजवळ, जंगलात कुठे आहे का, व्यवस्थीत निरीक्षण करून पाहून घ्या. तर बंधुंनो अशा अर्धवट कोरलेल्या लेण किंवा लेण्यांपासून समूह हा आतापर्यंत मोठ्या प्रमाणात झोकात आलेला नाही. जर आपण आपल्या गावातील, तालुक्यातील, जिल्ह्यातील जवळपास आढळणारा अशा प्रकारच्या लेण/लेण्यांचा पोढीचा अभ्यास करूया छोटे छोटे लेख यु ट्यूब विडीयोज बनवून ते प्राथमिक स्वरुपात प्रकाश झोकात आणण्याचा पर्यंत करू शकता. तसेच अशा लेण/लेणी पोढी याचा ग्रामपंचायत, तलाठी, जिल्हाधिकारी इत्यादी स्थानिक पातळीवर तसेच भारतीय पुरातन विभाग, यांना कळवून तेथे त्यांच्या तर्फे उत्खनन करून तिथल्या इतिहासाचा उलगडा करू शकता. ही भूमी बुद्धांची आहे. जिथे जिथे उत्खनन होईल तेथून फक्त आणि फक्त तथागत भगवान बुद्धच मिळून येतील.
बंधुंनो, हा लेख थोडा मोठा होत असला तरी बंधुंनो ह्या क्रमश मालिकेमध्ये सर्व प्रथम लेणीच्या दर्शनीय भागाचा अभ्यास कसा करायचा हे आपण पाहाणार आहोत. लेणीचे चैत्यगृह्याचा अभ्यास कसा करायचा हे आपण पाहणार आहोत. लेणी दिसणारे कोरीव स्तूप, यांचा अभ्यास कसा करायचा हे आपण पाहणार आहोत. लेणीत दिसणारे खांब आणि त्यावर कलाकृती यांचा अभ्यास आपण पाहणार आहोत. तसेच लेणीतील चित्रकारिता आणि लेणीतील शिलालेख यांचा देखील आपण अभ्यास कसा करायचा आपण पाहणार आहोत. आणि शेवटी महाराष्ट्रातील सर्व लेण्यांचा व्यतिरिक्त अभ्यास करणार आहोत.
तूर्तास हा लेख क्रमश ठेवून येथेच थांबण्यापूर्वी आपण सर्वांनी एक संकल्प करूया महाराष्ट्रातल्या कानाकोपऱ्यातल्या प्रत्येक लेणीचा शोध घेवून आपण आपला गौरवशाली इतिहास संपूर्ण जगामध्ये पसरवण्यास वचन बद्ध आहोत.
क्रमश
*वि. वा. येलवे*
*राष्ट्रीय अध्यक्ष मुख्य संघटक,*
*दि ग्रेट अशोका आर्मी*
0 Comments